Студопедия
Случайная страница | ТОМ-1 | ТОМ-2 | ТОМ-3
АрхитектураБиологияГеографияДругоеИностранные языки
ИнформатикаИсторияКультураЛитератураМатематика
МедицинаМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогика
ПолитикаПравоПрограммированиеПсихологияРелигия
СоциологияСпортСтроительствоФизикаФилософия
ФинансыХимияЭкологияЭкономикаЭлектроника

АЗАҚСТАН ДАМУЫНЫҢ ЖАҢА КЕЗЕҢІНДЕ

Тақырыпты қарастыруда әдістемелік нұсқау | Тақырыпты қарастыруда әдістемелік нұсқау | Тақырып. Фирманың өндіріс шығындары және табыстары | Кеңестік дәріс. Өндіріс факторларының нарығы және факторлық табыстар. | Оғамда табыстар біркелкі бөлінбейді, табыстың біркелкі бөлінбеуі деңгейі графикте Лоренц қисығымен көрсетіледі. | Мәселелік дәріс. Ұлттық экономика жүйе ретінде. | Ақпараттық дәріс. Экономикалық өсу және экономикалық тепе-теңдік | Аналитикалық дәріс. Экономикалық цикл. Жұмыссыздық және инфляция. | Экономикалық циклдардың типтері | Тақырыпты қарастыруда әдістемелік нұсқау |


Читайте также:
  1. АЗАҚСТАНДАҒЫ БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПТІҢ ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Біздің экономикалық жетістіктеріміз Қазақстанның Орталық Азия экономикасында көшбасшылығын айқындады.

Ендігі жерде біздің қолымызда Қазақстанды экономикалық дамудың “өңірлік локомотивіне” әрі оны әлемдік экономиканың табысты “ойыншысына” айналдыра алатындай күш бар.

Оныншы бағыт – Экономикалық өсу мен бәсекеге қабілеттіліктің өңірлік орталықтарын қалыптастыру және олардың жұмыстарын бастауы

Едәуір экономикалық әлеуеті бар көшбасшы қалаларды басымдықпен дамыту есебінен өңірлік орталықтарды және экономикалық өсу мен бәсекеге қабілеттіліктің “өзекті арналарын” үйлесімді қалыптастыру өңірлік дамуды қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Үкімет тұтастай алғанда ел экономикасын өркендетудің орталықтары ретінде дамыту үшін олардың мүмкіндіктерін зерделей келіп осындай орталықтарды анықтауға тиіс.

Небәрі он жылдың ішінде шалғайдағы шағын қаладан осы заманғы мүмкіндігі мол шаһарға айналған біздің байтағымыз – Астананың экономикалық өркендеудің аса маңызды орталығына айналғаны, әлбетте, қазақстандықтарға ғана емес, баршаға аян.

Егер біз әлемнің айтулы астаналарымен шындап бәсекеге түскіміз келеді екен, онда өзіміздің осы мүмкіндіктерімізді одан әрі еселей беруіміз керек.

Біріншіден, Астананың оңтүстік-шығыс бағытындағы оң және сол жағалауда кемінде екі жаңа орталық салуға кірісуіміз керек.

Екіншіден, Астанадағы Ұлттық биотехнологиялар орталығы жаңа ғылыми кешенінің құрылыс қарқынын жеделдетудің маңызы үлкен.

Үшіншіден, Үкімет жаңадан іске қосылатын әлемдік деңгейдегі республикалық ғылыми инновациялық медицина орталықтарының негізінде Астанада медициналық кластер құру жөніндегі бағдарламаны жүзеге асыруды жалғастыра беруі керек.

Төртіншіден, Астанада құрлықтағы су ресурстарын зерттеу мен қорғау мәселелерін кешенді тұрғыда шешуге тиіс Еуразиялық су орталығын құру қажет.

Астана қаласының әкімі мен Үкіметке орта мерзімді және ұзақ мерзімді кезеңде қол жеткізуге болатын әлеуметтік-экономикалық дамудың нақты индикаторларын айқындауды тапсырамын.

 

ІV. ОСЫ ЗАМАНҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТ: БАСТЫ НАЗАРДА – АДАМДАРДЫҢ СҰРАНЫСЫ МЕН ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ЖҰМЫС ОРЫНДАРЫН ЖАСАҚТАУ

 

Осыдан екі жыл бұрын біз дәйекті әлеуметтік жаңаруға қарай бет бұрдық. Көп нәрселерге қол жеткіздік.

Біз үшін ең бастысы – маңызды әрі көкейкесті өмірлік қағидаттарды іске асыру үшін қазақстандықтарға:

- отбасын қамсыздандыру;
- тұрғын үй иелену;
- денсаулықты нығайту;
- зейнетақыға жинақтаулар қалыптастыру жөнінде барлық қажетті жағдайлар туғызу болып табылады.

Өзіміздің алдыңғы тәжірибемізден және әлемнің басқа елдерінің тәжірибесінен біз екі маңызды қорытынды шығара аламыз.

Біріншісі. Мемлекет тарапынан халықты әлеуметтік қолдау ол нысаналы әрі атаулы сипат алған жағдайда ғана нәтижелі болады. Мемлекет қоғамның осындай көмеккке шынында зәру мүшелерін қолдауға міндетті және сол үшін жауапкершілікті іс жүзінде өзіне алып отыр, олар, ең алдымен: балалар, көп балалы аналар, ардагерлер, мүгедектер.

Екінші. Ең пәрменді әлеуметтік саясат өнімді еңбекке ынталандыру және жаңа жұмыс орындарын жасақтау болып келді, әрі солай болып қала береді. Біз, ең алдымен, қандай да бір себептермен жұмысынан айырылып қалған адамдардың еңбекке оралуына нақты мүмкіндіктер туғызуымыз, олардың жаңа мамандық алуына жағдай жасауымыз керек. Сонымен қатар жастар ортасында жұмысшы мамандықтарының, әсіресе өнеркәсіптегі мамандықтың беделін асырып, кеңінен насихаттауды қайтадан қолға алуымыз қажет.

Жиырмасыншы бағыт – Тұрғын үйдің қол жететіндей болуын қамтамасыз ету және жылжымайтын мүлік нарығын дамыту саласындағы дәйекті саясат

Біріншіден, Үкімет талдау жасап, Тұрғын үй-коммуналдық саласы бағдарламасының: құрылыс индустриясын дамыту, қол жетерлік жалға берілетін тұрғын үй кешендерін салу, жер учаскелерін бөлу ресімдерінің ашықтығын қамтамасыз ету, жеке тұрғын үй құрылысының дамуын ынталандыру сияқты бағыттарын іске асыруды мүмкіндігінше жеделдетуге тиіс.

Екіншіден, халықаралық сапа стандарттарына көшу жолымен құрылыстың және құрылыс нысандарына қызмет көрсетудің сапасын арттыру мәселесі шешімін таппай келеді.

Үкіметтің және тиісті министрліктердің алдында елімізде жылжымайтын мүліктің нақты, бәсекеге қабілетті әрі ашық рыногын құру жөнінде маңызды міндет тұр. Бұл рынок халықтың тұрғын үй алуына неғұрлым қолайлы жағдайлар туғызылуын, сатып алушыға мәміленің шарттары мен бағасы туралы толық ақпарат берілуі, қаржы ұйымдарына тиімді кредит құралдарын дамыту мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс.

Үшіншіден, жылжымайтын мүлікпен сауда-саттық жасасу саласында әкімшілік және заңнамалық талаптардың қарапайым әрі түсінікті болғаны жөн. Сондай-ақ жер учаскелерін ресімдеуді оңайлату, сондай-ақ оларды беру тәртібінің ашықтығы туралы мәселені де шешкен дұрыс.

Төртіншіден, жылжымайтын мүлікке құқықтарды және онымен жасалатын мәмілелерді мемлекеттік тіркеу жүйесін жетілдіру жөнінде шаралар қолдану, сондай-ақ жылжымайтын мүлікті бағалаудың тиімді әдістемесін әзірлеу қажет.

Бесіншіден, кең ауқымды тұрғын үй құрылысын жүргізу үшін қосымша көтермелеу көздерін жасау мүмкіндіктерін де бағалау керек.

Алтыншыдан, Үкімет жылжымайтын мүліктің халықаралық нарығындағы үрдістерді саралап, озық халықаралық тәжірибенің негізінде жалға берілетін тұрғын үй құрылысын одан әрі жүргізуді қаржыландыру мен жеке меншік тұрғын үй салуды ынталандырудың ұтымды тетіктерін жасауға тиіс.

Жетіншіден, ипотекалық кредиттеуге қатысты қызмет көрсететін сақтандыру компанияларын ынталандырудың заңнамалық негізін жасақтау да қажет.

Жиырма бірінші бағыт – Медициналық қызмет көрсету сапасын жақсарту және денсаулық сақтаудың жоғары технологиялық жүйесін дамыту

Біріншіден, денсаулық сақтау саласындағы басқару, қаржыландыру, үйлестіру мен бақылау тетіктерін қайта саралау арқылы медициналық қызметтің нәтижелілігі мен сапасын арттыруға жету керек деп санаймын. Сонымен қатар медицина мекемелерінің қоғам алдындағы ашық есептілігі жүйесін де, әрі ішкі бақылау мен сыртқы аудит жүйесін де енгізген жөн.

Сайып келгенде, медициналық қызметтің мемлекет көрсететін бөлігін анықтап беретін уақыт жетті әрі оны жеке қызмет көрсетумен шатастырмаған жөн. Екінші жағынан, жеке медицинаның дамуына да мүмкіндік беру керек.

Екіншіден, орташа өмір жасының ұзақтығы деңгейін арттыру, ана мен бала өлімі көрсеткіштерін төмендету, туберкулезбен сырқаттану және АҚТҚ/ЖҚТБ дертіне шалдығудың етек алуын тежеуге бағытталған бағдарламалар әзірлеу керек.

Үшіншіден, бастапқы медициналық даярлық барлық мектептер мен университеттер оқу жоспарының міндетті бөлігіне айналуға тиіс. Осыған байланысты халықтың саламатты өмір салты мен денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі білімі мен хабардарлығын арттыра беру міндет. Халық арасында спорттың бұқаралық сипат алуына және спортты насихаттауға ерекше ден қою керек.

Төртіншіден, таяудағы үш жылдың өзінде мемлекеттік-жекеменшік әріптестік тетігін пайдалану арқылы Қазақстан өңірлерінде 100 аурухана салынатын болады.

Бесіншіден, Қазақстанның санитарлық инфрақұрылымына байыпты назар салып, барлық елді мекендерді сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету міндет.

Алтыншыдан, халықтың қолы жетерлік медициналық және медициналық сақтандыру қызметтерінің бәсекелестік рыногын дамыту үшін көтермелеу шаралары әзірленуі шарт.

Жетіншіден, дәрігерлер мен медицина қызметкерлерін оқыту, аттестациялау мен даярлаудың халықаралық стандарттарына жедел қарқынмен көшу қажет. Сонымен қатар біліктілік санатының деңгейіне, мамандығының түріне және жүктелетін міндетінің ауқымына қарай медицина қызметкерлерінің еңбегіне ақы төлеудің ынталандырушы жүйесін енгізуді де дәйекті ойластырған дұрыс.

Біз осымен бір мезгілде халықтың қалың топтарының қолы жететін жоғары технологиялық денсаулық сақтау жүйесін жасақтауға кірісуге тиіспіз. Бұл үшін:

Біріншіден, Денсаулық сақтау министрлігі, бірінші кезекте, мектепке дейінгі мекемелер мен мектептерде осы заманғы және жоғары технологиялық сырқаттың алдын алу мен анықтау қызметін жетілдіру, науқастарға медициналық консультациялар беру, әлеуметтік сипаты бар сырқаттарды емдеу мен сауықтыру жүйесін әзірлеуге тиіс. Сондай-ақ дертті ерте анықтау мен одан сақтандыру жөніндегі жоғары технологиялы орталықтардың құрылуын көтермелеп отыру қажет.

Екіншіден, мемлекет денсаулық сақтау органдарына жоғары сапалы ақпараттық технологиялар жүйесін дамытуға, соның ішінде науқастардың ұлттық электрондық медициналық картотекасын жасау арқылы жәрдемдесуі керек.

Жиырма екінші бағыт – Жинақтаушы зейнетақы жүйесін дамыту

Үкімет Жинақтаушы зейнетақы жүйесін одан әрі жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеуге тиіс.

Неғұрлым өзекті міндеттер мыналар:

Біріншіден, зейнетақылық жинақтаулардың сақталуы мен кәрілік жеткен кезде олардың жетерлік мөлшерде болуы жөнінде мемлекеттік кепілдіктерді қамтамасыз ету.

Екіншіден, халықты жинақтаушы зейнетақы жүйесімен барынша қамту.

Орытынды

Дәріс барысында тақырыпқа тікелей байланыстылығына қарай Елбасының халыққа жолдауынан үзінділер келтірілді. Аймақтық саясаттар қарастырылды. Мемлекеттің әлеуметтік саясаты, ҚР халықты әлеуметтік қорғаудың негізгі бағыттары сипатталып ашып көрсетілді.

13-тақырыпты қарастыруда әдістемелік нұсқау

Мемлекеттің әлеуметтік саясатының негізгі бағыттарына көңіл бөлу. ҚР халықты әлеуметтік қорғаудың негізгі бағыттары. Елбасының халыққа жолдауының маңызын түсіну керек. Аймақтық саясат туралы түсініктерді тереңірек қарастыру және экономиканың білім беру денсаулық саларының көрсеткіштерінің экономикалық талдай білу керек

 

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1.Әубәкіров Ж. Ә, Байжұманов Б.Б, Жақыпова Ф. И, Табеев Т.П. Экономикалық теория.

2. Ғабит Ж.Х. Экономикалық теория, Оқу-әдістемелік кешен, 2006ж

Дильдабекова Н.Д., Женсхан Д.Ж. Экономикалық теория, Астана – 2004

3. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан - 2030". Ел президентiнiң Қазақстан халқына жолдауы. - Алматы, 1997.

4. ҚР-ның Президентi Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында. //Егемендi Қазақстан. – 19 ақпан 2005 жыл.

5. Назарбаев Н.Ә. Жаңа кезең – жаңа экономика //Егемендi Қазақстан.- 16.12.2004


15. Кеңестік дәріс. Халықаралық экономикалық қатынастар. Сыртқы экономикалық қызметті реттеу

Дәрістің мақсаты: лектор дәріс уақыт аралығында қарастырылып отырған тақырып бойынша сұрақтарға жауап береді: халықаралық экономикалық қатынастардың маңыздылығы, абсолютті және салыстырмалы артықшылық теориясы, халықаралық еңбек бөлінісі, т.б.

 

1. Халықаралық еңбек бөлінісі және елдің бәсекеге қабілеттілігі.

2. Абсолютті және салыстырмалы артықшылық теориясы

3. Халықаралық экономикалық интеграция

Негізгі ұғымдар: абсолютті және салыстырмалы артықшылық теориясы, халықаралық еңбек бөлінісі, т.б.

Әлемдік (дүниежүзілік) шаруашылық – бұл халықаралық еңбек бөлінісі негізінде халықаралық қатынастармен өзара байланысқан ұлттық шаруашылықтардың қарама-қайшы тұтастығы. Сонымен, халықаралық экономикалық қатынас (ХЭҚ) - шаруашылықтық қатынас шеңберінде әлемдегі барлық елдердің өзара қатынастарының тәсілдері мен сипатын көрсетеді. Әлемдік шаруашылықтың жұмыс істеуі негізінде оның ХЭҚ-пен бірге халықаралық еңбек бөлінісі (ХЕБ), яғни белгілі бір тауарлар мен қызметтер түріне елдердің маманданулары жатады, ал ол олардың халықаралық айырбасын немесе серіктесуін болжамдайды. Әлі күнге дейін бірде-бір ұлт саудадан залал шеккен жоқ (Б. Франклин).

Дүниежүзілік шаруашылық бұл бiр-бipiмен тауарлы-ақша қатынастарымен байланысқан, егеменді ұлттық мемлекеттердің жиынтығы болып табылады. Осы шаруашылыққа дамыған және дамушы елдер енеді. Бұл процесс 16-шы ғасырдың аяғы мен 20-шы ғасырдың басына дейін жалғасып, үш жүз жылдан астам уақытқа созылды. 16-шы ғасырдың соңында пайда болған ұлттық мемлекеттер арасындағы тауар айырбасы 20-шы ғасырдың басында жалпы дүниежүзілік сипатқа ие болды. Нәтижесінде олардың арасында тұрақты экономикалық байланыстарды қалыптастырды.

Статистиканың куәландыруына қарағанда, «үлкен жеті» елдерінің өте жоғары экономикалық мүмкіншілігі барлығын байқатады. Ондағы тұрғындар жалпы алғанда 650 млн. адам болып, әлем халқының 12%-нан астамын құрайды. Осы топтың үлесіне дүниежүзілік жалпы ұлттық өнім мен өнеркәсіп өндірісінің 50 %-дан артығы, ауыл шаруашылығы өнімнің 25 %-дан астамы келеді. Дүниежүзінде тұратын халықтың орташа тұрғынымен салыстырғанда, «жетілікке» енетін елдердің 6ip тұрғынына 4-4,5 еседен артық азық-түлік келеді екен.

Жоғарыдағы жетілікке енетін елдерге өндірістік қатынастары өте жақын болып, «жаңа индустриалды елдер» тобын құрайтындар жатады. Оларға: Бразилия, Мексика, Аргентина, Оңтүстік Корея, Гонконг, Тайвань, Сингапур жатады. Бұл елдердің дамуына ipi шетел инвестициясы, әcipece, американ, жапония, батыс-еуропаның капиталдары - көмектесті. Соның арқасында өнеркәсіп өндірісі саласында ірі құбылыс жобалары жүзеге асты. Экономикалық дамуы жағынан екінші деңгейде Таяу Шығыстағы мұнай өндіруші елдер: Кувейт, Біріккен Араб Әмірлігі, Сауд Аравиясы жатады.

Өнеркәсіптік қатынастары аса дамымаған топқа 40-қа жуық елдер енеді. Дүниежүзілік шаруашылық аясында өтпелі кезеңнің экономикалық дағдарысынан шыға бастаған елдер де талпыныс жасауда. Нарықтық қатынастарды қалыптастырған Шығыс Еуропа және ТМД елдері тартылуда. Дүниежүзілік шаруашылықтағы 100-ден астам елдер дамымаған елдер қатарын құрайды. Жоғары дамыған елдердің индустриалды дәрежеден постиндустриалды (ақпаратты) қоғамға өтуінде олардың даму деңгейі тым төмен көрінеді.

Халықаралық еңбек бөлінісінің (ХЕБ) теориясы және елдердің өзара экономикалық байланысының өсуі. Экономикалық ғылымда ХЕБ туралы төмендегідей негізгі экокномикалық теориялар қалыптасты. Оның негізгі ілімін А. Смит пен Д. Рикардоның ХVІІІ ғасырдағы абсолютті және салыстырмалы артықшылық теориясы құрайды. Аталған теорияның пайымдауынша: әрбір ел басқа елге қарағанда, еркін нарық жағдайында өндірісіне аз шығын жұмсайтын тауарға маманданғаны дұрыс. Осы теорияның оқылықтары мынада: мұнда еңбек бөлісінің жүзеге асуын қысқарған үрдісте – екі ел мен екі тауарға арнап қарастырған. Демек, бұл салыстырмалы артықшылықтың жалпы моделі ғана.

Қазіргі қалыптасып отырған жағдайда ХЕБ-не көптеген факторлар әсер етеді. 19-20 ғасырдың басында ХЕБ дамытуда жаңа тенденциялар пайда болып, салыстырмалы артықшалық теориясына белгілі өзгерістер енгізуді талап етті. Ол швед экономистері Э. Хекшер мен Б. Олиннің өндіріс факторы теориясында көрсетілген еді. Олардың теориясы 20-шы ғасырдың 30-шы жылдарында дүниеге келген. Көптеген елдердегі халықаралық өндірістің мамандануын осы авторлар үш фактордың – еңбек, капитал және табиғи ресурстармен қамтамасыз етілудің әр түрлілігімен түсіндіреді. Мысалы, «арзан еңбектің» артық болуы еңбек көп жұмсалатын өнім (текстиль, киім, пайдалы қазбаны алу) өндірісіне маманданып, капитал артықтығы – капитал көп жұмсалатын өнім (машина, ірі құрал-жабдықтар) өндірісіне мамандануды айқындайды. Американ экономисі В. Леонтьев 1953 жылы Э. Хекшер мен Б. Олин теориясына тағы бір фактор қосты. Онда елдердегі білікті және біліксіз еңбекті ескеру халықаралық еңбек бөлісіне кәдімгідей әсер ететінін айтты.

Қазіргі кезде американ ғалымы, социолог Майкл Портнердің 1961 жылы ашқан «технологиялық алшақтық» теориясы ерекше орын алады. Оның айтуынша, халықаралық нарықта жаңа тауардың пайда болуы жаңа технологиямен, жаңа ғылыми-техникалық әлеуетпен байланыстырылып, олар жаңа тауарды аз шығынмен шығаруға ықпал жасайды. Жаңа енген техниканы ынталы пайдаланатын фирмалар мен корпорациялар халықаралық өндірістің мамандануында жаңа көздерді жасайды. Соңғы жылдары өнеркәсібі дамыған елдер американ ғалым-экономистері – Р. Вернон мен Э. Линевилд алғашқы тұжырымдаған «өнімнің өнімшең циклы» теориясына ерекше мән беріп, практикада қолдануда. Осы теория халықаралық монополияның дүниежүзілік нарықтағы стратегиясынан нәр алады. Өнімнің пайда болуының бірінші фазасы кезінде монополия ішкі нарық сұранысын қанағаттандырады. Екінші фазада монополия басқа елдердегі өндірушілер санын арттыруға ұмтылып, өндіріс шығындары алғашқы екі фазадағы жағдайға қарағанда төмен болады. ХЕБ жеке елдердің мамандандырылуын сақтайды. Олардағы өндіріс қызметінің әртүрлі саласын белгілі түрге мамандандырады. Қорытындысында, өндіріс нәтижесін, ғылыми-техникалық қызметтер, тауарлармен алмастыру жағдайын туғызып, халықаралық сауда дами түседі.

ХЕБ-нің пайда болуы, оның дамуы мен тереңдеуі өндіргіш күштердің өсуімен анықталады. ХЕБ-нің қалыптасуы ірі машина өндірісіне байланыстырылып, одан шикізат пен жанармай өнімдерін барынша арттыруды талап етеді. Көптеген елдерде қаланың өсу урбанизациясын тудырып, азық-түлік тауарларына, ауыл шаруашылық өнімдеріне сұранысты кәдімгідей арттырады. ХЕБ негізінен үш типке бөледі: жалпы, жеке және ерекше. Жалпы ХЕБ дегеніміз (бұл ұлтық экономикадағы қоғамдық еңбек бөлісіне тән) еңбек бөлінісінің өндіріс саласымен жіктелуі. Мысалы, өңдеу мен кен қазу өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп және т. б. Бұл жағдайда жеке елдердің территориялық мамандануы қалыпты табиғи-климаттық жағдаймен айқындалады. Ал, ХЕБ-нің байқалуы экспортқа тауар шығаратын елдердің индустриалдық, шикізаттық және аграрлық бөлуінен білінеді.

Жеке ХЕБ-і дегеніміз елдердің дараланған белгілі өндіріс саласының дайын өнімге мамандырылуын айтамыз. ХЕБ-нің бұл түріне жоғары деңгейдегі өнеркәсіптің жіктелінуі тән.

Ерекше ХЕБ-і деп әртүрлі елдердің дараланған тетік, деталь, агрегаттар мен өнім компоненттерін дайындауды айтамыз. Осы аталған технологиялық кезеңі - өндіргіш күштердің жоғары дамыған дәрежесіне сай келеді және ол ең жоғарғы тип болып табылады.

ХЕБ-нің аталған типтері көбіне қабысып жатады. Қазіргі жағдайда ерекше ХЕБ-нің басымды болу тенденциясы айқын байқалады. Сондай-ақ оның барлық типтері деталді және кооперациялық мамандырылуымен толықтырылып, өндіріс процесі кооперацияланады. Мысалы, Американың «Форд Моторс» концерні құрастыруға қажет материалдарды 25 мың шетел фирмасынан сатып алады. Осындай жағдай «Рено» (Франция), «Фиат» (Италия), «Тойота» мен «Ниссан» (Жапония) концеріндерінде және т. б. байқалады.

Өндіргіш күштердің өсуі, ХЕБ-нің тереңдеуі шаруашылық өмірді интернационалануына алып барады. Немесе елдер мен халықтардың арасындағы тұрақты экономикалық байланысты дамытып, ұлғаймалы өндіріс процесінің ұлттық шеңберден шығуына ықпал жасайды. Өндіргіш күштердің интернационалануының өсуі, оның бүкіл дүниежүзілік масштабтағы экономикалық прогресті қамтамасыз ету шеңберін арттырады. Халықаралық айырбас көбінесе түрлі елдердегі кооперативті кәсіпорындардың арасындағы тауардың жеткізілуін ертерек келістіретін орын түріне айналды. Өндірістің кең көлемді дамуы шикізат пен жанармайды ғаламдық деңгейде қамтамасыз етуді алға қояды және өнімді жаппай экспорттауды талап етеді. Импорттық шикізат пен жанармайды тұтыну АҚШ-та 1/3 есе құраса, Батыс Еуропада шамамен 2/3, Жапонияда 4/5 шамасында. Кәсіпкерлер ұлттық нарықтың шеңбер ауқымына ерекше назар аударуда. Экспортқа жалпы ұлттық өнімнің АҚШ пен Жапонияда – 10%, Канада, Франция, Германия, Англия, Швеция, Италияда – 20-25% шығарылады екен (7, 78,48,83,91 беттер).

Өндіргіш күштерді интернационаландыру бүкіл дүниежүзілік шаруашылықтың бір-бірімен байланысын тереңдете түседі. ХЕБ-нің жетістігін қолдана отырып дүниежүзілік шаруашылыққа енетін әрбір ел қоғамдық еңбекті үнемдеуге мүмкіндігі бар. Әсіресе, қажетті машина, жабдықтар, тұтыну тауарлары, қызмет көрсету өндірісінің жаңа түрлерін жасай отырып, оларды басқа да елдермен алмасуы керек. ХЕБ-нің бүкіл дүниежүзілік мүмкіндігін пайдалану нәтижесінде елдер арасында экономикалық қатынастар қалыпты, жан-жақты байланыстардың болуына жағдай туады. Бүкіл дүниежүзілік халықаралық еңбек бөлінісі – халықаралық экономикалық тұрақтылық пен әлемдегі бейбітшілікті орнатудың басты факторы болып табылады.

Ал, 1992 жылы Солтүстік америка жалпы нарығы (НАФТА) құрылды. Оған: АҚШ, Канада, Мексика елдері мүше болды. Олардың ұйғаруынша: Канада – табиғи (орманды) ресурстарды, Мексика – мұнай мен арзан жұмыс күшін жіберіп отырады.

Сондай-ақ, 1991 жылы желтоқсан айында бұрынғы Кеңес Одағына кірген республикалар егеменді мемлекеттер Декларациясын қабылдап, тәуелсіз мемлекеттер достастығы (ТМД) құрылды. Жаңа реформалау жағдайында олардың араларында қалыпты экономикалық қатынастар түрі осы кезге дейін табылған жоқ. Экономикалық әріптестіктің тиімді үлгісінің қалыптасуын Еуразиялық төрттіктің: Қазақстан, Ресей, Қырғызстан, Белоруссия (1996 ж.) шартынан байқаймыз. Бірақ қазіргі кезеңде бұл интеграциялық одақта да қайшылықтар дұрыс шешімін таппай тұр.

Қазақстан халықаралық экономикалық қатынастар жүйесінде. Қысқа мерзім ішінде Қазақстанды егеменді мемлекет ретінде дүниежүзінің 120-дан астам елі мойындады. Минералды ресурстарға бай Қазақстан шетел капиталын өзіне тартып, 150-дей біріккен кәсіпорын құрылды. 2005 жылға дейін біздің экономикаға 30 млрд. АҚШ долларындай тікелей шетел инвестициясы тартылды. Өнеркәсібі дамыған елдермен (АҚШ, Германия, Ұлыбритания, Франция, Жапония, Оңтүстік Корея т. б.) халықаралық экономикалық қатынастарды дамыту жүзеге асуда. Осындай игі істер АСЕАН елдерімен, әсіресе – Индонезия, Малайзия, Сингапурмен жасалуда. Ынтымақтастық Таяу және Орта Шығыс елдерімен дамуда. Оларға: Түркия, Иран, Сауд Аравиясын жатқызамыз. Ресей, Өзбек, Қырғыз, Украина елдерімен Қазақстанның экономикалық қатынастарда болуы үлкен стратегиялық мүдделілікті байқатады.

Дәстүрлі экономикалық қатынастарды Қазақстан барлық ТМД елдерімен және Шығыс Еуропамен жалғастыруда. Қытаймен өзара ұзақ мерзімді қатынас жаңа деңгейге көтерілді. Қазақстан қазіргі кезде дүниежүзіндегі 60-тан астам елдермен сауда қатынастарын жүргізуде.

Қазақстан экономиканы реформалауда шетел капиталын бәсекелестік негізде тартуды алға қоюда. Ол экономиканың күрделі мәселесін шешіп қана қоймайды, жаңа технологияны әкелуді, экспорттық өнімнің бәсекелік қабілетін арттыруды көздеп, ішкі нарықты өзімізде шығарылған тауар мен толтыруды мақсат етеді.

Қазақстан ашық сыртқы сауда саясатын дәйекті жүргізіп келеді. Әсіресе экспорттық өндірісті дамыту Қазақстанда басым бағыттарға ие болуда. Айталық, 2004 жылы сыртқы сауда көлемінің оң сальдосы 7 млрд. доллардан асатын 33 млрд. АҚШ долларына жетті. Бұл 1994 жылмен салыстырғанда 3 еседен астам өсті деген сөз. ҚР сыртқы саудасы тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында негізінен ТМД елдері ауқымында қана шектелсе, ал қазір (2004 ж.) біздің тауар айналымының құрылымында Еуропалық одаққа мүше елдер, Ресей, Швейцария мен Қытай алғашқы орындарға шықты. Сонымен қатар ҚР ТМД елдерімен де кең көлемде экономикалық байланыстар жасап келеді. Мысалы, 2003 жылы ТМД-на кіретін елдерге Қазақстанның экспортының үлесі 21,1 % болса, ал импорт – 46,8 % болған екен. Демек, республика үшін негізгі серіктес болып әлі күнге ТМД елдері жатады, оның ішінде біріншісі – Ресей.

Республикадағы экспорттық құрылымның негізін ірі-тонналық өнімдер – мұнай, астық, көмір, руда және концентраттар, қара металл прокаты, мыс, мырыш, қорғасын құрайды. Осы өнімдерді алыс жаққа тасу экономикалық жағынан тиімсіз, себебі оларды қымбаттатып жіберді. Сондықтан Қазақстан үшін таяу көршілермен сауда-саттық жасау пайдалы. 1997 жылы қаңтар айында ТМД елдер үкімет басшыларының мәжілісінде интеграциялық даму бағдарламасының жобасы қаралды. Тұжырымдамада интеграциялық процесті дамытудың мынадай принциптері қаралған: кеден кедергілерін жоюы, салық, акциз алымын төмендету, отандық тауар өндірушілерді қорғау шараларын жасау. Осы процестерге – «микродеңгейдегі интеграция» деген айдар тағылды. Шаруашылық субъектісінің әртүрлері осы аталған негізде «микродеңгейдегі интеграцияны» жүзеге асырады. Бұл Ресей мен Қазақстан жобасында тәп-тәуір өткерілмек. Біріккен кәсіпорындар мен қаржы-өнеркәсіп топтары құрылып, керек жобаларды мұнай өндіру және газ салаларында, көмір өндіру, машина құрылысында өткеру жүзеге асырылуда.

Сонымен қатар ел президенті Н. Назарбаев 2005 жылғы Қазақстан халқына жолдауында Орталық Азия елдері Одағын құруды ұсынды. «Бұдан былайғы интеграциялануымыз, - деп атап айтты Ел басымыз, - біздің өңіріміздің тұрақтылығына, прогреске,экономикалық және әскери-саяси тәуелсіздікке апаратын жол» (4).

Қазақстан қазіргі таңда әлемдік экономиканың бөлінбес бөлігіне айналып, ғаламдық бәсекелес арнасына еркін түрде кіріп кетті. Алдымызда әлі талай қиындықтар мен асулар кезігеді, оларды жеңуіміз үшін бүкіл қазақстандықтардың тиімді іс-қимылын Президенттің жолдауындағы жоспарларларды іс жүзінде жүзеге асырылуына жұмылдыру керек.

“ҚАЗАҚСТАН – 2030” СТРАТЕГИЯСЫ

ҚАЗАҚСТАН ДАМУЫНЫҢ ЖАҢА КЕЗЕҢІНДЕ

 

Он алтыншы бағыт – Қазақстанды одан әрі индустрияландыру негіздерін қалыптастыру

Экономиканың өсуін басқаруды біз халықаралық рыноктың осы заманғы талаптарына сай келетін Қазақстанды одан әрі индустрияландыру саясатының негізінде қамтамасыз етуге тиіспіз.

Біріншіден, экономиканың өндірістік қуаттармен жарақталуы және еліміздегі негізгі қордың ескіруі проблемасының ауқымын толық көлемінде бағалайтын талдау жүргізу және негізгі құрал-жабдықтарды, өндірістік инфрақұрылым мен технологиялық үдерістерді түбегейлі жаңартуға бағытталған нақты іс-қимыл бағдарламасын әзірлеу керек.

Екіншіден, неғұрлым басымдықты салалар мен кәсіпорындарды және оларды осы заманғы негізде индустрияландыру жөніндегі кезек күттірмейтін шаралар жүйесін анықтап алу керек.

Үшіншіден, одан әрі индустрияландыру барысында жетекші рөл атқаруға тиіс жеке меншік секторды мемлекеттік ынталандыру құралдарын әзірлеу қажет.


Үкіметке 2008 жылдың соңына дейін Индустриялық – инновациялық стратегияны дамыту бағытында Экономиканың бәсекеге қабілеттілігі мен экспорттық мүмкіндіктерін сапалық жаңа деңгейге көтеру стратегиясымен етене ұштасатын нысаналы жұмыс жүргізуді тапсырамын.

Орытынды

Жалпы дәрісті қорытындылай келсек, халықаралық экономикалық қатынастардың маңыздылығы және теориялық мәні толығымен ашып қарастырылды. Халықаралық еңбек бөлінісі және елдің бәсекеге қабілеттілігі, абсолютті және салыстырмалы артықшылық теориясы сонымен бірге халықаралық экономикалық интеграция сұрақтары кеңінен ашып қарастырылды.

 


Дата добавления: 2015-11-04; просмотров: 169 | Нарушение авторских прав


<== предыдущая страница | следующая страница ==>
Аналитикалық дәріс. Мемлекеттің әлеуметік және аймақтық саясаты| Оқу курсы мен тақырыпқа арналған міндетті және қосымша әдебиет пен дереккөздер тізімі

mybiblioteka.su - 2015-2024 год. (0.021 сек.)